ข้าวเม่านก

ชื่อสมุนไพร : ข้าวเม่านก
ชื่อเรียกอื่นๆ : มะแฮะนก (เชียงใหม่), หญ้าคอตุง (ลำปาง), ขี้กะตืด, ขี้กะตืดแป (เลย), คอกิ่ว (ภาคกลาง), บอกบ่อ, หญ้าใบเลี่ยม(ลั้วะ), ตุ๊ดต๊กงล (ขมุ), หน่อเจ๊าะบิ๊ค่อ (กะเหรี่ยงแม่ฮ่องสอน), หญ้าคอตุงตัวเมีย, ตานคอม้า, ปอบหนอน, หนอนหน่าย, หนอนกิ่ว และ เซียนเหมา (จีนกลาง)
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Tadehagi triquetrum (L.) H.Ohashi
ชื่อสามัญ :
วงศ์ : LEGUMINOSAE
KMN1
ข้าวเม่านกจัดเป็นพรรณไม้ที่ขยายพันธุ์โดยใช้เมล็ด พบขึ้นในป่าทั่วไป ตามไหล่เขาบริเวณทุ่งหญ้า ป่าเบญจพรรณ และป่าดิบแล้งทั่วทุกภาคที่ความสูงจากระดับน้ำทะเล 100-1,000 เมตร ชอบขึ้นบริเวณที่รกร้าง หรือริมทาง ใบเพสลาดของข้าวเม่านกสามารถใช้เป็นผัก โดยนำมาคลุกกับน้ำยำกินเพื่อลดความร้อนในร่างกายได้ หมอยาพื้นบ้านจะใช้ข้าวเม่านกเข้า “ยาหม้อใหญ่” ซึ่งเป็นยาที่ใช้รักษาสรรพโรค โดยนำสมุนไพรเกือบ 100 ร้อยชนิดมาต้มรวมกัน ซึ่งพ่อหมอ “ประกาศ ใจทัศน์” เชื่อว่ายาต้มของท่านจะไม่บูด เพราะใส่ต้นข้าวเม่านกลงไปด้วย ซึ่งนอกจากจะใช้กันบูดได้แล้ว ข้าวเม่านกในยาหม้อใหญ่ยังมีบทบาทเป็นยาแก้กษัย แก้อาการปวดเมื่อยได้อีกด้วย ซึ่งจากการศึกษาในปัจจุบันก็พบด้วยว่าสารสกัดจากสมุนไพรชนิดนี้มีประสิทธิภาพดีในการช่วยกันบูด

 KMN2

ลักษณะสมุนไพร :
ข้าวเม่านกเป็นพรรณไม้ล้มลุก มีความสูงได้ประมาณ 15-50 เซนติเมตร กิ่งก้านมีลักษณะเป็นสันสามเหลี่ยม แตกกิ่งก้านสาขามาก ยอดและกิ่งอ่อนเป็นสีแดงมัน มีหูใบเป็นสีเงินหรือสีเทาทั้งสองข้าง เมื่อแก่เป็นสีชา ใบเป็นใบประกอบ มีใบย่อยใบเดียว ออกเรียงสลับ ลักษณะของใบย่อยเป็นรูปไข่หรือรูปใบหอก ใบมีขนาดกว้างประมาณ 2-4 เซนติเมตร และยาวประมาณ 8-10 เซนติเมตร แผ่นใบด้านบนเรียบ ส่วนด้านล่างมีขน ก้านใบแผ่เป็นปีก ออกดอกเป็นช่อกระจะ รูปทรงกระบอก โดยจะออกตามซอกใบและที่ปลายกิ่ง กลีบดอกเป็นสีม่วง ลักษณะเป็นรูปดอกถั่ว ผลมีลักษณะเป็นฝักแบนยาว ลักษณะของฝักเป็นรูปขอบขนาน คอดเป็นข้อๆ ประมาณ 6-8 ข้อ มีขนรูปตะขอขึ้นปกคลุมประปราย ผลอ่อนเป็นสีเขียว เมื่อสุกจะเปลี่ยนเป็นสีแดง ส่วนผลแห้งเป็นสีน้ำตาล ผลแก่จะหลุดออกเป็นข้อๆ ข้อละ 1 เมล็ด ส่วนหัวมีกลีบเลี้ยงติดอยู่ ส่วนท้ายมีรยางค์ 1 เส้น ลักษณะโค้งงอ ขอบผลเว้าตื้นหนึ่งหรือสองด้าน

 KMN3

ส่วนที่นำมาใช้ประโยชน์ : ใบ, ราก และ ทั้งต้น
สรรพคุณทางยา :

  1. ใบ แก้ไข้ แก้ร้อนใน ยารักษาวัณโรคปอด รักษาปอดไม่ดี ยาฆ่าพยาธิ ยาขับปัสสาวะ ยาแก้ริดสีดวงทวาร ยาแก้โรคตานซาง แก้อาการผอมเหลือง ยาแก้พิษเบื่อพยาธิ
  2. ราก ยาแก้ไข้มาลาเรีย ยาแก้ปวดท้อง อาหารไม่ย่อย อาหารเป็นพิษ โรคกระเพาะอาหาร ยาแก้อาการเจ็บท้อง ท้องอืด มีลมในท้อง ยาแก้อาการปวดท้อง ยาขับปัสสาวะ รักษาโรคทางเดินปัสสาวะ ขับนิ่วในกระเพาะปัสสาวะ ยาแก้โรคตับ ตับอักเสบ และดีซ่าน
  3. ทั้งต้น แก้อาการไอเรื้อรังและวัณโรค ยารักษาเด็กน้อยเป็นหวัด ไซนัสอักเสบ น้ำมูกไหล ยารักษาอาการเหม็นในหูและโพรงจมูก ยารักษาวัณโรคปอด รักษาปอดไม่ดี ยาแก้ปวดท้อง อาหารไม่ย่อย อาหารเป็นพิษ โรคกระเพาะอาหาร ยาฆ่าพยาธิ ยาขับปัสสาวะ รักษาโรคทางเดินปัสสาวะ ขับนิ่วในกระเพาะปัสสาวะ ยาแก้โรคตับ ตับอักเสบ และดีซ่าน ยาบำรุงไต แก้ซาง แก้เด็กผมจ่อยไม่แข็งแรง

 KMN4

วิธีการใช้ :                                     

  1. แก้ไข้ แก้ร้อนใน ยารักษาวัณโรคปอด รักษาปอดไม่ดี ยาฆ่าพยาธิ ยาขับปัสสาวะ ยาแก้ริดสีดวงทวาร ยาแก้โรคตานซาง แก้อาการผอมเหลือง ยาแก้พิษเบื่อพยาธิ นำใบมาต้มกับน้ำ ดื่มรับประทาน
  2. ยาแก้ไข้มาลาเรีย ยาแก้ปวดท้อง อาหารไม่ย่อย อาหารเป็นพิษ โรคกระเพาะอาหาร ยาแก้อาการเจ็บท้อง ท้องอืด มีลมในท้อง ยาแก้อาการปวดท้อง ยาขับปัสสาวะ รักษาโรคทางเดินปัสสาวะ ขับนิ่วในกระเพาะปัสสาวะ ยาแก้โรคตับ ตับอักเสบ และดีซ่าน นำรากมาต้มกับน้ำ ดื่มรับประทาน
  3. แก้อาการไอเรื้อรังและวัณโรค ยารักษาเด็กน้อยเป็นหวัด ไซนัสอักเสบ น้ำมูกไหล ยารักษาอาการเหม็นในหูและโพรงจมูก ยารักษาวัณโรคปอด รักษาปอดไม่ดี ยาแก้ปวดท้อง อาหารไม่ย่อย อาหารเป็นพิษ โรคกระเพาะอาหาร ยาฆ่าพยาธิ ยาขับปัสสาวะ รักษาโรคทางเดินปัสสาวะ ขับนิ่วในกระเพาะปัสสาวะ ยาแก้โรคตับ ตับอักเสบ และดีซ่าน ยาบำรุงไต แก้ซาง แก้เด็กผมจ่อยไม่แข็งแรง นำทั้งต้นมาต้มกับน้ำ ดื่มรับประทาน

 KMN5

ถิ่นกำเนิด :
ข้าวเม่านกเป็นพืชที่มีถิ่นกำเนิดประเทศศรีลังกา อินเดีย จีนตอนใต้ พม่า ไทย ลาว กัมพูชา เวียดนาม มาเลเซีย และออสเตรเลียตอนเหนือ